Статьи
Творчество
Видео
Кто онлайн?
Пользователей: 0
Гостей: 7
Сегодня зарегистрированные пользователи не посещали сайт

Драма

RSS лента

САЖИДИН

Сегьнедин эсерар

ГЪИЗ ТАХЬАЙ СВАС ВА МАСАБУР 

 

Иштиракчияр:

АЛИБЕГ-шаир
БАЛАКЪАРДАШ-шаир
НИСЕЙ-Балакъардашан паб
АГЪАМИРЗЕ –Алибег Фаттахов яшамиш хьайи кас
ГЬАВИЗАТ-Агъамирзедин руш
ПЕРИ – Гьавизатан дуст руш
БЕЙБАЛА -муаллим
КЪАДИР- муаллим
Мавлуд - пионервожатый

19 ноября 2012 - Администратор | Подробнее | 0 комментариев | 3001 просмотр


ИШИРАКЗАВАЙБУР:
 НуькI-хала
Къари-баде
Къажа-буба
Ашукь Уьзден
Дилбер свас
Чубан Али
Чубан Вели
Аждагьан
Нуьквер Гьач
Нуьквер Вач
Иблис тIапIахъан
ШейтIан пкавул
(Лезги халкьдин «НуькI-хала» хкетдин бинедаллаз
яратмишнавай вад шикилдин тамаша)



 



 

19 ноября 2012 - Администратор | Подробнее | 0 комментариев | 1786 просмотров

1877-йисуз Кьеблепатан Дагъустанда хьайи инкьилабдикай

Эгер чаз, инсан яшамиш хьун патал недай фахъни, хъвадай цихъ галаз сад хьиз, руьгьдин ем тир бубайрин тарих, меденият, эдебиятдин ва чIални герек тирди аннамиш тавуртIа, къвезмай несилрин вилик чун жавабдар яз амукьда. Гьар са рекьяй вилик фин патал, чаз чи бубаяр атай рекьер чир хьун лазим я. Ингье, лап и мукьвал тир вахтаралди, чаз чун вужар тиртIа, чи миллетдихъ гьихьтин тарих ва къадим чIал авайтIа, са тIимилбуруз тир чизвайди. Гила лагьайтIа, Сария Агъашериновадин, «Материальная культура лезгин 19-20 веков», Гьажи Абдурагьимован «Кавказская Албания-Лезгистан», Ярали Яралиеванни Нариман Османован «Лезгияр», цIудралди маса авторри теснифнавай ктабрин тIварар кьаз жеда.
Гьайиф хьи, чи халкьарин, абурукай яз лезги халкьдин тарихра ахтармиш тавуна амай чкаяр пара кьадар ама. Абуруз ахтармиш хъувунар лазим къвезва. Гьинай жагъуриз жеда? Эвелимжи яз, чи халкь чпиз муьтIуьгъ авунин карда женг чIугур векилар тир араб, туьрк, фарс, урус пачагьлугърин тарихдин ктабрай ва архиврай. Адалай гъейри, хуьрерин агьалийривай, куьгьне сурарин къванерай. Эгер чна чи гьар са хуьруьн тарих хъсандаказ чирна, чап авуртIа, адакай гележегдин несилар патал къимет авачир хьтин метлеблу ктаб жада.
Чи ихтилат, са акьван яргъал тушир девирдин вакъиадикай тирди аннамишна, за жуван рахунар, 1877-йисуз Кьеблепатан Дагъустанда кьиле фейи инкьилабдикай-восстаниедикай малуматриз талукь ийида. Ихьтин еке тир аксивилиз урусри – бунтар лугьузва. Са шумуд асирра ханларинни беглерин гьукумдик эзмиш хьанвай чи дагъвияр, урусатдин гъилик акатайла, кьве тахан заланвал себеб яз, мадни дарда гьатна. Нетижа яз, гъазаватдин дяве малумарна, шейх Мегьаммед Ярагъиди руьгьламишна, Имамар тир Къазимегьамеда, Гьамзат-бегди, Шамиль эфендиди Урус пачагьдихъ галаз, саки 25 йисан вахтунда женг чIугунай. Къуватрин барабарсузвал себеб яз, найибрин садвал тахьана, дагъвияр авайдалайни четинвиле туна.
Дагъустанда Урус пачагьдиз акси яз къарагъун себебда, чкадин агьалийрал ялиз тежедай парар кутIунна. Тарихдин вакъиайрин уькIуь-цурудакай дад акур инсанри, кьил чиле туна чпиз са тике фу незвай. Са акьван вахтар алат тавуна, мад дагъвияр Урус пачагьдиз акси къарагъ хъийида лагьана садан умудни авачир. Амма и аксивал къарагъунихъ вуч себебар хьанатIа, абурун аксивал квелди куьтягь хьанатIа чирун патал чахъ бес кьадардин документар ва я кхьей затIар тахьуни четинвал арадал гъанвай. ИкI хьаналдай, ихьтин ксар асмишналдай лугьудай сиверин ихтилатрилай гъейри чахъ чидай затI авачир. Я и мукьвара къведалди абурукай кхьена, кIелдай ктабарни авачир.
1877-йисан бунтарикай, сифте яз Алкьвадар Гьасан эфендидин «Асари Дагъустан» ктабдай, ахпа Гьажи Абдурагьимован «Кавказская Албания-Лезгистан» ктабда икI кхьизва: «1877-йисан 12-апрелдиз Урусат пачагьди Туьркиядихъ галаз дяве башламишна. И чIавуз, Урус пачагьдин тарашчивилин политикадал нарази яз чизвай Турциядин политикри, Каабедал фена, хквезвай гьажийрин кьилер элкъуьрна. Гуя, Турцияди, имам Шамилан хва кьиле авай еке тир кьушунар ва яракь рекье твада лугьуз. Ихьтин тапаррихъ югъур дагъустанвийри вири халкьарик футфа кутуна. Нетижада, Алибег Гьажи имам кьиле аваз Чечняда, 16- апрелдиз Ичкерияди къарагъай бунт са вацралай Гумбетдиз ва Салаватдиз чкIана. 29- августдилай башламишна, «гъазават» тIвар алаз вири Дагъустанда восстание къарагъна.»
Куьреда, Самурда ва Къубада и бунтар гьикI арадал атанатIа, абурун кьилер вужар тир ва ам секинарайдалай гуьгъуьниз, иштирак авурбурун эхир гьикI хьанайтIа, кхьей материалар авачиз, чун сиверай къвезвай куьруь малуматрин иесияр хьанвай. Дагъустандин библиотекайра авай советрин девиррин алимри кхьей материаларни а кьадардин куьруьбур, мана ачухар тавунвайбур тир хьи, абуру бунтариз къарагъайбурукай вужар асмишнай ва гьикьван тахсиркарар суьргуьн авунай - гьа и цифраяр тир авайбур. Гьажи Абдурагьимован ктабда, 1877-йисан восстаниеда 400 хуьруь иштирак авурди, агъзурралди дагъвияр кьейиди, Гунибда военный полевой судди имам Гьажи-Мегьамед Согратлинский, ЦIудахарский кьадий Къази-Агьмед ва Кази-Кумухский Абдул; Дербентда бунтунин кьилер тир винистIалви Ших-Буба, агъастIалви Абдул-Гьамид эфенди ва кьепIирви Гьажи-Мурад, саки 300 кас асмишайди, пара кьадар инсанар хизанарни галаз суьргуьн авурди ва пачагьди вичиз хьайи зиянрай гьар са кIвалел пуд манат пул атIана, тахсиркарар яз жагъайбурувай пачагьдин хийирдиз 370 агъзур десятина чил тулкI авуна.
Ингье, и мукьвара и вакъиайриз талукь са кьадар материалар Джонрид Агьмедован «Современная «Ахти-наме» ктабдай ва гила Низами Абдулгьамидован «Восстание в Южном Дагестанев» ктабда гьатнава. Агъадихъ за куьн фикирдиз, гьа девирда хьайи вакъиаяр фикирдиз къачуна, куьруь къададин «Бунтарин къурбандар» тIвар алаз шиирдин къайдата теснифнавай трагедия гъизва. КIела, куьн фикирар лагьа!
 

21 декабря 2012 - Сажидин Саидгасанов | Подробнее | 0 комментариев | 1376 просмотров